Nhiều người nghĩ ván công nghiệp có keo, có hóa chất nên mối không ăn. Thực tế không đơn giản vậy: cốt ván vẫn là vật liệu gỗ, và mối đi tìm gỗ ẩm. Bài này nói rõ mối và mọt khác nhau thế nào, keo có chặn được mối không, từng loại ván rủi ro ra sao, và phải giữ gì để tủ không bị hỏng. Viết cho chủ xưởng, thợ và chủ nhà trước khi chọn ván hoặc làm tủ.
Mối và mọt khác nhau thế nào?
Mối là côn trùng sống thành đàn, ăn cellulose trong gỗ. Mối đất, như nhóm Coptotermes mà hai nghiên cứu nhắc trong bài dùng để thử, sống dưới đất, làm đường mui đất để đi qua chỗ khô và cần nguồn ẩm: nền ẩm, tường thấm, chỗ rò nước.
Mọt khác hẳn. Mọt bột (Lyctus) là bọ cánh cứng, chỉ ấu trùng mới đục gỗ. Chúng cần tinh bột trong gỗ nên chủ yếu tấn công phần dác của gỗ cứng, để lại bột mịn và lỗ nhỏ trên bề mặt.
Với ván sợi và ván dăm, chưa có nguồn đủ tin cậy cho biết mọt có phải mối đe dọa thực sự hay không, nên bài không khẳng định có hay không. Nếu cần biết cho một lô ván cụ thể, hãy hỏi nhà sản xuất.
Keo trong ván công nghiệp có chặn được mối không?
Không. Một nghiên cứu đăng năm 2009 thử ván MDF ép bằng keo urea-formaldehyde (UF), loại keo phổ biến của MDF, với mối đất Coptotermes formosanus. Mẫu đối chứng không xử lý bị hao trung bình 14,17% khối lượng, và trong hai tuần đầu không con mối nào chết. Mẫu kháng mối tốt hơn là mẫu có thêm hợp chất bo, tức là có chất xử lý riêng, không phải nhờ keo.
Một nghiên cứu khác, đăng năm 2012, thử ván dăm làm từ các loại gỗ mọc nhanh với mối đất Coptotermes curvignathus. Kết luận: không loại gỗ nào và không loại ván dăm nào làm từ chúng kháng được mối, và tác giả khuyên nên xử lý bằng hoá chất hoặc cách khác. Gỗ nền nặng hơn có xu hướng chịu mối tốt hơn, nhưng tỉ trọng của tấm ván không làm mức hao khác đi rõ rệt.
Chưa thấy nghiên cứu nào cho thấy riêng loại keo (UF, MUF hay phenolic) đủ làm ván kháng mối. Vì vậy câu "có keo nên mối không ăn" không có cơ sở. Trong các thí nghiệm trên, ván kháng mối tốt hơn nhờ chất xử lý thêm vào hoặc nhờ gỗ nền nặng hơn, không nhờ keo.
Loại ván nào rủi ro hơn?
Bảng dưới chỉ ghi điều đã có nguồn. Kết quả còn tuỳ nhà sản xuất và loại gỗ nền, nên đây không phải bảng xếp hạng tuyệt đối.
MDF
- Với mối
- Không xử lý thì bị cắn trong thí nghiệm
- Ghi chú
- Thêm hợp chất bo thì kháng tốt hơn. Đó là xử lý thêm, không phải đặc tính mặc định
Ván dăm, MFC, Okal
- Với mối
- Ván dăm gỗ mọc nhanh: không loại nào kháng đủ
- Ghi chú
- Báo cáo thử trên ván dăm. MFC và Okal có cấu tạo tương tự nhưng chưa có thử riêng
Plywood, ván ép
- Với mối
- Ruột là các lớp gỗ lạng, vẫn là gỗ đối với mối
- Ghi chú
- Chưa có thử nghiệm riêng trong bài này. Không có nguồn nói keo tự chống mối
Ván phủ melamine, laminate
- Với mối
- Chưa có nguồn thử riêng cho lớp phủ
- Ghi chú
- Lõi vẫn là vật liệu gỗ. Cạnh cắt, lỗ khoan là chỗ hở
Ván nhựa PVC
- Với mối
- Không phải thức ăn của mối
- Ghi chú
- Khung, chân, hậu tủ bằng gỗ đi kèm vẫn cần giữ khô
Phủ melamine hoặc laminate có ngăn được mối không?
Chưa có nguồn thử riêng cho lớp phủ, nên bài không khẳng định "ngăn" hay "không ngăn". Điều chắc chắn là phần lõi bên trong vẫn là vật liệu gỗ, và lớp phủ không bao kín toàn bộ tấm.
Những chỗ hở thực tế là cạnh cắt, lỗ khoan, chân tủ và mặt sau áp tường. Dán chỉ cạnh kín giúp chống ẩm, như đã nói ở bài chống cong vênh và bảo quản ván, nhưng đừng coi đó là cam kết chống mối.
Ván nhựa PVC có bị mối không?
Ván nhựa PVC (polyvinyl clorua) không phải thức ăn của mối và không mục như cốt gỗ. Ở khu vực ẩm, nó tránh được kiểu hư do mối ăn cốt gỗ. Tuy vậy mối vẫn tìm tới phần gỗ đi kèm, nên khung, chân và hậu tủ bằng gỗ vẫn cần giữ khô.
Phần ưu nhược điểm của loại ván này nằm ở bài ván nhựa PVC có tốt không. Còn khi cần chọn cốt cho chỗ nhiều ẩm, xem chọn cấp chịu ẩm.
Mối tìm đến khi nào, và phòng thế nào?
Mối đất cần ẩm. Vì thế phòng mối trước hết là phòng ẩm. Bài gỗ công nghiệp bền bao nhiêu năm nói thêm về các yếu tố làm ván xuống cấp.
- ✓Kê chân tủ cách nền, không để ván chạm thẳng sàn ẩm hay tường thấm.
- ✓Xử lý rò nước, thấm tường trước khi lắp tủ. Với bếp và khu ẩm, tham khảo ván tủ bếp chống ẩm.
- ✓Dán kín chỉ cạnh, làm kín lỗ khoan, lỗ khoét ngay sau khi gia công.
- ✓Chừa khe thoáng sau tủ áp tường, kiểm tra định kỳ phía sau và dưới đáy tủ.
Dấu hiệu nhận biết và khi nào nên thay ván
- ✓Đường mui đất bám trên chân tủ, hậu tủ hoặc tường gần tủ.
- ✓Ván phồng, hoặc gõ nghe rỗng.
- ✓Bột mịn rơi ra kèm lỗ nhỏ (dấu hiệu của mọt).
- ✓Ván đã bị đục rỗng, mất độ bám vít và không phục hồi được thì nên thay, tuỳ hiện trạng từng công trình. Khi thay, xử lý nguyên nhân trước (nguồn ẩm, nguồn mối), nếu không tấm mới sẽ gặp lại đúng vấn đề cũ.
Ván ép có cần hun trùng không?
Hun trùng là yêu cầu kiểm dịch khi xuất nhập khẩu, không phải chứng nhận chống mối cho đồ nội thất. Quy định quốc tế về bao bì gỗ (pallet, thùng, kiện) do Công ước Bảo vệ Thực vật Quốc tế (IPPC) công bố có loại trừ gỗ đã được xử lý để không còn sinh vật gây hại, ví dụ plywood. Nói gọn: hun trùng là chuyện của hàng xuất khẩu đóng bao bì gỗ; tấm plywood mua về làm nội thất không cần hun trùng.
Nếu tấm ván được dùng làm bao bì, đặc biệt khi kèm chân hoặc thanh gỗ nguyên khối, phần gỗ khối có thể vẫn phải xử lý. Danh sách vật liệu được miễn cụ thể nằm trong văn bản của IPPC. Nếu lô hàng của bạn đi xuất khẩu, hãy hỏi đơn vị xuất khẩu hoặc cơ quan kiểm dịch của nước đến trước khi đóng hàng.
Chọn nhanh theo nơi đặt ván
Trong nhà, khô ráo, không sát tường ẩm
- Cách nghĩ khi chọn ván
- Rủi ro thấp hơn. Vẫn dán kín cạnh và kê chân tủ cách nền
Sát tường, sát nền, khu hay ẩm
- Cách nghĩ khi chọn ván
- Ưu tiên giải quyết ẩm trước. Chọn cấp chịu ẩm phù hợp, chừa khe thoáng, kiểm tra định kỳ
Vùng tiếp xúc nước trực tiếp
- Cách nghĩ khi chọn ván
- Cân nhắc ván nhựa PVC cho phần tiếp nước, nhưng khung gỗ phía sau vẫn phải giữ khô
Ván Ba Thanh có chống mối không?
Ba Thanh chưa công bố giấy xác nhận chống mối cho ván đang bán, nên bài không hứa ván nào "chống mối". Cần chọn ván cho một công trình cụ thể, bạn có thể gửi yêu cầu cho Ba Thanh để được tư vấn theo khu vực lắp đặt. Xem thêm MDF, HDF, MDF chống ẩm LMR, MMR, HMR và Plywood; cách chọn keo cho plywood có ở bài chọn plywood theo keo.
Hỏi nhanh – đáp gọn
Gỗ công nghiệp có bị mối không?
Có thể, nhất là khi ván ẩm hoặc chạm nền. Keo ép ván không phải thuốc chống mối, nên chân tủ, cạnh cắt và lỗ khoan là những chỗ cần giữ khô và bịt kín. Xem thêm gỗ công nghiệp bền bao nhiêu năm.
Gỗ công nghiệp có bị mọt không?
Chưa có nguồn đủ tin cậy cho biết mọt có tấn công MDF hay ván dăm hay không. Mọt bột Lyctus nói chung thích gỗ cứng giàu tinh bột. Nếu lo cho một lô ván cụ thể, hãy hỏi nhà sản xuất.
Ván MDF có chống mối mọt không?
MDF thường không tự chống mối. Trong thí nghiệm đã dẫn, MDF keo UF không xử lý bị mối ăn; mẫu thêm hợp chất bo kháng tốt hơn. MDF chống ẩm lõi xanh là chống ẩm, không phải chống mối, trừ khi nhà sản xuất có giấy xác nhận riêng.
Plywood có bị mối mọt không?
Có thể. Ván ép làm từ các lớp gỗ lạng ép keo, nên với mối nó vẫn là gỗ; chưa có nguồn nào cho thấy keo tự chống mối. Mức rủi ro tuỳ gỗ ruột và việc ván có được xử lý hay không. Cách chọn loại keo xem ở bài chọn plywood theo keo.
MDF phủ melamine có bị mối mọt không?
Lớp phủ chưa được chứng minh là rào chắn mối. Lõi bên trong vẫn là gỗ, còn cạnh cắt và lỗ khoan là chỗ hở. Dán kín chỉ cạnh để chống ẩm, nhưng đừng coi đó là cam kết chống mối.
Ván ép có cần hun trùng không?
Làm nội thất thì không. Hun trùng là yêu cầu kiểm dịch khi xuất nhập khẩu, chủ yếu với bao bì gỗ. Nếu hàng đi nước ngoài, hãy hỏi đơn vị xuất khẩu hoặc cơ quan kiểm dịch của nước đến.
Nguồn: Termite Resistance of MDF Panels Treated with Various Boron Compounds (International Journal of Molecular Sciences, 2009) · Resistance of Particleboards Made from Fast-Growing Wood Species to Subterranean Termite Attack (Insects, 2012)
